Զբոսաշրջությունը, որպես ծառայությունների ոլորտի ճյուղ, ուրույն բնագավառ է և ունի մի շարք առանձնահատկություններ, որոնք պայմանավորված են ինչպես այս ոլորտում կատարվող աշխատանքների, այնպես էլ զբոսաշրջության ինդուստրիայի առանձնահատկություններով: Ծառայությունը կատարողի և պահանջողի անմիջական փոխազդեցության ինչպես նաև կատարողի անմիջական գործունեությունը՝ սպառողի պահանջները բավարարելու համար: «Ծառայություն» հասկացությունն ունի բազմակողմանի նշանակություն, այն ոչ նյութական է և չի պահպանվում, ծառայությունը չի չափվում, այն կարելի է միայն գնահատել:
Ժամանակակից զբոսաշրջությունը, լինելով բարդ սոցիալ-տնտեսական համակարգ, միավորում է զբոսաշրջության ինդուստրիան բնութագրող բազմաճյուղ արտադրական և սպառողական միավորումներ:
Զբոսաշրջային օպերատորը տնտեսվարող սուբյեկտ է, որը մշակում է զբոսաշրջային երթուղիներ, ապահովում դրանց գործունեությունը, կազմակերպում գովազդ, սահմանում գները: Զբոսաշրջային օպերատորը ձեռք է բերում զբոսաշրջային ծառայություն կատարելու համար անհրաժեշտ ռեսուրսներ (տեղեր ինքնաթիռում, համարներ հյուրանոցներում և այլ ծառայություններ), ձևավորում է զբոսաշրջության փաթեթ (մի շարք զբոսաշրջային ծառայությունների ամբողջություն) և իրացնում դրանք՝ շահույթի ստացման նպատակով: Համաշխարհային պրակտիկայում առանձնացվում են զբոսաշրջային օպերատորների չորս տարախումբ.

• զանգվածային շուկայի

• մասնագիտացված շուկայի

• տեղական շուկայի

• մուտքային շուկայի

Զանգվածային շուկայի զբոսաշրջային օպերատորներն ավելի շատ են, քանի որ նրանք վաճառում են առավել հանրաճանաչ հանգստավայրերի զբոսաշրջային փաթեթներ: Զբոսաշրջային գործակալը նույնպես տընտեսվարող սուբյեկտ է, որը ձեռք է բերում զբոսաշրջային օպերատորի կողմից մշակված զբոսաշրջային տուրերը, դրանց հիման վրա թողարկում է ուղեգրեր և դրանք իրացնում զբոսաշրջիկների շրջանում:

ԶԲՈՍԱՇՐՋԱՅԻՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈւՆՆԵՐԻ ՄՐՑՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՉԱՓԱՆԻՇՆԵՐԸ

Ժամանակակից շուկայական տնտեսությունը բնութագրվում է սուր մրցակցային պայքարի առկայությամբ, որի պայմաններում հաջողության կարող են հասնել այն կազմակերպությունները, որոնք կարողանում են դիմակայել այդ պայքարում և հասնել իրենց առջև դրված առևտրային նպատակների իրագործմանը, այսինքն՝ մրցունակ են: Մրցունակությունը բարդ տնտեսագիտական կատեգորիա է, տնտեսագետները տարբեր կերպ են այն մեկնաբանում և առ այսօր գոյություն չունի այդ կատեգորիայի միանշանակ բնորոշում: Մայքլ Պորտերը մրցունակությունը բնորոշում է որպես ապրանքի, ծառայության, շուկայական հարաբերությունների սուբյեկտի շուկայում նմանատիպ ապրանքի, ծառայության կամ շուկայական հարաբերությունների որոշակի սուբյեկտի հետ հավասար պայմաններով հանդես գալու հատկություն: Ըստ Միխայիլ Գելվանովսկու մրցունակությունը տնտեսական մրցակցության սուբյեկտի որոշակի հատկանիշներն են, որոնք նրա համար ապահովում են առավելություն այլ սուբյեկտնետրի նկատմամբ: Մրցունակությունը կարելի է դիտարկել տարբեր մակարդակներում. երկրի մրցունակություն, տնտեսության մրցունակություն, ճյուղի մրցունակություն, կազմակերպության մրցունակություն և ապրանքի մրցունակություն: Մեր ուսումնասիրության առարկան զբոսաշրջային կազմակերպությունների մրցունակությունն է: Կազմակերպության մրցունակության ապահովման գործում կարևորագույն գործիք է հանդիսանում մարքեթինգը: Ըստ Ֆիլիպ Կոտլերի «Մարքեթինգն ընկերության համար շահավետ տարբերակով մարդկանց պահանջմունքների բավարարման և վերարտադրոթյան գործընթաց է»: Մարքեթինգային գործունեությունը սկսվում է մարքեթինգային հետազոտությունների անցկացումից, որն իր մեջ ներառում է շուկայի վերլուծություն, սպառողների վերլուծություն, մրցակիցների վերլուծություն և այլն: Այնուհետև, ձեռք բերված տեղեկատվության հիման վրա մշակվում են համապատասխան մարքեթինգային միջոցառումներ՝ ուղղված վաճառքների խթանմանն ու դրանց ծավալի ավելացմանը: Այս միջոցառումները կարելի խմբավորել մարքեթինգային համալիրի չորս հիմնական բաղկացուցիչների կազմում` 1. ապրանքային քաղաքականություն 2. գնագոյացման քաղաքականություն 3. բաշխման կամ իրացման ուղիների կատարելագործում 4. մարքեթինգային հաղորդակցության կամ ապրանքի առաջխաղացման քաղաքականություն: Սա ամերիկյան դպրոցի կողմից առաջարկվող չորս P-երի հայեցակարգն է, որոնք խորհրդանշում է վերոնշյալ տարրերի անգլերեն անվանումների սկզբնատառերը (Product, Price, Place, Promotion): Զբոսաշրջային կազմակերպության դեպքում որպես հիմնական «զբոսաշրջային ապրանք» հանդես է գալիս տուրփաթեթը: Ինչ վերաբերում է ապրանքային քաղաքականության կատարելագործման միջոցավ կազմակերպության մրցունակության բարձրացմանը, ապա այստեղ ընկերության պետք է ձգտեն առաջարկվող տուրփաթեթները համապատասխանեցնել սպառողների պահանջներին: Կարելի է նաև ընկերության կողմից առաջարկվող տուրերի հիման վրա սպառողներին հնարավորություն տալ ինքնուրույն կազմել տուրփաթեթներ: Սա կարելի է կազմակերպել նաև օնլայն ռեժիմով, որը հնարավորություն կտա սպառողին, առանց ընկերություն այցելելու պլանավորել սեփական ուղևորությունը: Յուրացնելով շուկայում առկա նորարարությունները կամ ստեղծելով սեփականը՝ կարելի է նաև կատարելագործել տուրիստական ծառայությունների մատուցման տեխնոլոգիան: Զբոսաշրջային մարքեթինգի գլխավոր առանձնահատկություններից մեկն էլ հանդիսանում է այն, որ այս ոլորտում առկա ոչ ճկուն պահանջարկը զբոսաշրջային կազմակերպությունների առջև խնդիր է դնում, իրացումը խթանելու նպատակով, սպառողների պահանջմունքները ուղղորդել ցանկալի ուղղությամբ: Մրցակցային պայքարում առավելության հասնելու գործում կարևոր գործիք է հանդիսանում գինը: Այլ հավասար պայմաններում՝ ցածր գինը շուկայում մրցակցային առավելութուն է ստեղծում ապրանքի համար: Այս առումով իրականացվող կարևոր քայլեր են տարբեր տեսակաի զեղչերի կիրառումը՝ այդ թվում և սեզոնային, ակցիաների իրականացումը և այլն: Հայաստանյան պրակտիկայում շատ հաճախ տուրօպերատորական և տուրգործակալական կազմակեպություններն առանձնացված չեն, այսինքն կազմակերպությունն ինքն է կազմում տուրփաթեթ և ինքն էլ այն վաճառում է: Սակայն տուրգործակալությունները, որոնք գնում են տուրփաթեթեները տուրօպերատորական կազմակերպություններից և որոշակի գործակալական վճարի դիմաց դրանք վաճառում են, զրկվում են ճկուն գնագոյացման քաղաքականություն վարելու կարողությունից: Մարքեթինգային հաղորդակցության ձևերը տարբեր կարող են լինել. մամլո ասուլիսներ, շնորհանդեսների, ցուցահանդես-վաճառքների, հյուրասիրություններ, տարբեր տեսակի միջոցառումների կազմկերպում կամ հովանավորում և այլն: Մարքեթինգային հաղորդակցման միջոցներով կազմակերպությունները սպառողներին տրամադրում են տեղեկատվություն՝ սեփական արտադրանքի մրցակցային առավելությունների վերաբերյալ, պատասխանում են նրանց հուզող հարցերին, սպառողների շրջանում ձևավորում են կազմակերպության դրական իմիջ՝ նպաստելով է իրացման ծավալների ավելացմանը: Ինչպես ցանկացած ծառայության դեպքում այնպես էլ զբոսաշրջային ծառայաությունների դեպքում կարևորվում է ծառայությունները մատուցող անձնակազմը: Կազմակերպությունները նախ և առաջ պետք է կարողանան ընտրել համապատասխան որակավորում և հաղորդակցվելու հմտություններին տիրապետող կադրերի: Մասնագիտականից բացի, շատ կարևոր է նաև սպասարկման ոլորտում աշխատողների հոգեբանական նկարագիրը: Կազմակերպության և նրա կառավարչի խնդիրն է նաև մշտապես կրթել և բարձրացնել անձնակազմի որակավորումը, ինչպես նաև տարբեր, նյութական և ոչ նյութական խրախուսման միջոցներով, մոտիվացնել նրանց: Սպառողը ծառայությունների նկատմամբ իր բավարարվածոոթյունը գնահատում է այն ստանալու գործընթացում: Կարևոր է, որ այդ գործընթացում ապահովվի աշխատակիցների բարեհամբույր վերաբերմունքը և սպառողի համար ծառայություններից օգտվելու առավեագույն հարմարավետությունը: Ծառայությունների նյութական մասն ընդգրկում է զբոսաշրջային կազմակերպության ներքին կահավորումը, տրանսպոտային միջոցների հարմարավետությունը, զբոսաշրջային տարբեր օբյեկտների (հյուրանոց, ռեստորան և այլ) արտաքին և ներքին հարդարանքը և այլ: Ծառայությունների նյութական մասի գրավչությունը մրցունակություն ստեղծող կարևորագույն տարրերից է: Զբոսաշրջային կազմակերպությունները պետք է կարողանան արագ արձագանքել շուկայական իրադրության, սպառողների պահանջմունքների և արտաքին միջավայրի այլ փոփոխություններին՝ անհրաժեշտության դեպքում փոփոխելով կազմակերպության կողմից վարվող մրցակցային քաղաքականությունը, յուրացնելով ի հայտ եկող նորարարությունները, նոր տեխնոլոգիաները:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 1. Բ. Սելվինազյան, Ռ. Հաջոյան , «Զբոսաշրջության մարքեթինգ», ուսումնական ձեռնարկ, «Տնտեսագետ» Երևան 2003, էջ 108, Էջ 101-107, 2. Гельвановский М., Жуковская В., Трофимова И. Конкурентоспособност ь в микро-, мезо – и макроуровневом измерениях // Рос. экон. журн. 1998. No 3. с. 34; 3. Котлер Ф., Вонг В., Сондерс Дж., Армстронг Г., Основы маркетинга, 4-ое издание, изд. Вильямс, Москва, 2009, с. 240-253, 4. Мокроносов А.Г., Маврина И. Н. Конкуренция и конкурентоспособность, уч. Пособие, Екатеринбург, Из. Уралского унив., 2014. с. 43 5. Портер М. Международная конкуренция: конкурентные преимущества стран. М.: Междунар. отношения, 1993. 896 с. 6. Философова Т. Г., Быков В. А. Конкуренция. Инновации. Конкурентоспособность: учеб. пособие / под ред. Т. Г. Философовой. М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2007. с. 58–59.